Інтэрвію зь Міхаілам Баразной, куратарам павільёна Рэспублікі Беларусь на 54 Вэнэцыянскай біенале.

 

Адкрыццё павілёна // фото: www.tio.by ©

Ірына Герасімовіч: Найперш хачу Вас павіншаваць са знакавай для культурнага жыцьця Беларусі падзеяй. Таксама дзякую за магчымасьць зазірнуць за кулісы: вельмі цікава даведацца пра ўсе этапы падрыхтоўкі й рэалізацыі праекту. Скажыце, калі ласка, як і ў каго ўпершыню ўзьнікла ідэя ўдзелу Беларусі ў Вэнэцыянскай біенале?

Міхаіл Баразна: Я ўпэўнены, што гэтая ідэя існавала ў вялікай колькасьці людзей — ня толькі ў тых, чые імёны на слыху.

 

А хто яе ўпершыню альбо найбольш выразна агучыў?

Гэтае пытаньне не зусім да мяне, таму што я бачу сябе хутчэй пэўным выканальнікам, а не чалавекам, які вырашае, будзе ўдзел ці не, ці ёсьць патрэба ў гэтым, ці не. Для мяне гэтае пытаньне ўжо даўно вырашанае, я лічу, што такія ўдзелы неабходныя. Я й сам меў досьвед удзелу ў міжнародных выставах, быў удзельнікам 8-й Балтыйскай трыенале міжнароднага мастацтва ў Вільнюсе, у гэтай жа выставе ўдзельнічаў і Артур Клінаў, таму аматарамі нас не назавеш.

 

Вы сказалі, што бачыце сябе хутчэй у ролі выканальніка. Усё ж такі цікава даведацца, хто да Вас зьвярнуўся з прапановай узяць на сябе куратарства.

Гэта не мая справа — шукаць, хто зьвяртаўся, хто не зьвяртаўся. Я не працую экстрасэнсам і не працую ў канцылярыі. Магу толькі сказаць, што ў 2005 годзе я зьвярнуўся ў Міністэрства культуры з адпаведнай аналітычнай запіскай аб неабходнасьці ўдзелу Рэспублікі Беларусь у такіх выставах, як Вэнэцыянская біенале, тамсама я й патлумачыў сваю пазыцыю, чаму гэта патрэбна.

Скажыце, калі ласка, чаму, з Вашага пункту гледжаньня, важны ўдзел менавіта ў Біенале, у такой маштабнай выставе, а не, напрыклад, рэалізацыя шматлікіх невялікіх міжнародных выстаўных праектаў?

Мне здаецца, гэта абсалютна зразумела. Шматлікія невялічкія выставы — гэта рэальнае жыцьцё беларускага мастацтва. І гэта тычыцца ня толькі невялікіх выставаў, нават тая ж Балтыйская трыенале міжнароднага мастацтва — не такая ўжо й маленькая падзея. Беларусы пастаянна ўдзельнічаюць у выставах. Жыхары нашай краіны альбо народжаныя ў Беларусі рэгулярна ўдзельнічаюць у невялікіх альбо крыху буйнейшых выставах, групавых, міжнародных, замежных, яны выстаўляюць свае творы ў межах уласных праектаў, іх запрашаюць да ўдзелу ў праектах розныя інстытуцыі. Гэта рэальнае жыцьцё. Зразумела, што вынікам такога масіраванага ўдзелу павінен быць удзел у вялікіх па маштабах праектах, бо, натуральна, гэта прэзэнтацыя часткі мастацтва Беларусі на новым узроўні.

 

Можна сказаць, што прэзэнтацыя беларускага мастацтва на новым узроўні — гэта адна з мэтаў, якія Вы як куратар ставілі перад сабою?

Так, згодны.

 

А якія яшчэ мэты Вы фармулявалі?

Гэта можа падацца дзіўным, але акрамя ўзьнёслых, структураваных задачаў прэзэнтацыі беларускага мастацтва (гэтае мастацтва вельмі люблю, паважаю, працую ў ім, то бок ня толькі люблю, не крытыкуючы, ёсьць у мяне й крытычнае стаўленьне да нашай мастацкай практыкі), у большай ступені мяне хвалявала пытаньне пра ідэю ўдзелу групы беларускіх мастакоў — як гэтая ідэя будзе сфармулявана, што будзе ў аснове гэтай канцэпцыі. Мяне больш цікавіў эстэтычны аспэкт. Можа, слова «эстэтыка» не выкарыстоўваецца ўжо колькі дзесяцігодзьдзяў, людзі любяць казаць, напрыклад, пра філязофскія пошукі, часам ня маючы філязофскай адукацыі, не разумеючы розьніцы паміж катэгорыямі й паняткамі, але менавіта гэтая ідэя мяне хвалявала больш за ўсё. Як жыцьцё пацьвярджае, ужо ня трэба штодня здаваць іспыт на тое, што ты робіш гэта дзеля мастацтва.

 

То бок такія практычныя, функцыянальна скіраваныя мэты, як, напрыклад, папулярызацыя беларускага мастацтва, для Вас само сабой разумеліся, так?

Так.

 

Таму Вы вырашылі выйсьці на больш абстрактны ўзровень?

Тут зьяўляецца й шмат дадатковых пытаньняў, якія зь сёньняшняга пункту гледжаньня мне бачацца даволі кардынальнымі. Напрыклад, будзе прадстаўленая група мастакоў альбо адна асоба?

 

Аспэкты практычнай рэалізацыі мяне таксама вельмі цікавяць, давайце зьвернемся да гэтага больш падрабязна крыху пазьней, сьпярша завершыўшы тую частку нашай размовы, што тычыцца канцэпцыі. Вы сказалі, што ў найбольшай ступені Вас цікавіла пытаньне фармулёўкі ідэі. Цікава, якую Вы знайшлі фармулёўку?

Канцэпцыя сфармуляваная ўжо ў назьве праекту. Мы прадставілі экспазыцыю пад назвай «Кодэкс», па сутнасьці, гэта аснова кніжнага выданьня. Я зрабіў рэфлексію на кніжную культуру, што зьвязана з тым дэвізам, які прыдумала галоўны куратар Вэнэцыянскай біенале Бічэ Курыгер, — «IllumiNATIONS». Акрамя вялікай колькасьці перакладаў, што прапаноўваліся прафэсіяналамі й аматарамі ў расейскамоўнай прэсе, я ўбачыў у гэтым слове знаёмую для сябе частку «illuminaе», «illuminare» — слова, якое таксама мае шмат трактовак: гэта і «асьвятленьне», і «асьвета», і «асьветніцтва», што заўгодна. Яшчэ адзін блёк культуры — гэта ілюмінаваныя выданьні. Той, хто цікавіцца кніжнай культураю, ведае, што гэта сярэднявечныя выданьні, аздобленыя мастакамі, гэта аздоблены тэкст. Першых кніжных мастакоў нават называлі «ілюмінатарамі», настаўнікамі, меліся на ўвазе людзі, здатныя да асьветы. Зразумела, прайшло шмат стагодзьдзяў, і Сярэднявечча мы ўзгадваем не для таго, каб нацягнуць і замацаваць наўпростыя сувязі пры дапамозе іншых інструмэнтаў, але для таго, каб паказаць, што за столькі стагодзьдзяў сфармавалася пэўнае ўяўленьне пра тэксты, якія аздабляюцца мастакамі. Хто знаходзіцца ў дадзеным дыскурсіўным полі, разумее, што менавіта мастакі, мастацкая практыка хутка рухаюцца наперад і нават перасягнулі многіх прафэсійных філёзафаў. Шляхам інтуітыўных пошукаў былі дасягнутыя пэўныя новыя гарызонты й вышыні ў той жа філязофіі, менавіта на мастацкім узроўні. Буйныя заходнія мастацкія выставы, напрыклад, тая ж «Дакумэнта» ў Касэлі, Біенале ў Мадрыдзе й Стамбуле, сьведчаць пра гэты менавіта канцэптуальны пошук, што зьяўляецца ня толькі мастацкім, але і навуковым.

У 1996 годзе ў Акадэміі мастацтваў быў праведзены першы міжнародны тэматычны праект пад назвай «Тэксты». Зь беларускага боку ў ім удзельнічалі Артур Клінаў, Юры Дарашкевіч, Вольга Сазыкіна, Андрэй Басалыга, Ігар Саўчанка й Ігар Кашкурэвіч. Разам зь імі ўдзел бралі мастакі культурфоруму гораду Райнэ, якія прыехалі й сумесна працавалі над адной ідэяй — тэксты. Там былі рэфлексіі на антычную філязофскую думку, іранічнае стаўленьне да сучаснага жыцьця. Мы год працавалі над адной тэмай, выстава, да якой далучыліся й студэнты, была паказаная ў сьценах нашай Акадэміі. І Іна Рэўт, і многія іншыя таленавітыя студэнты далучыліся да гэтай падзеі. Прайшоў час, і склаўся даволі ўдалы зьбег абставінаў, што можна было ўзгадаць гэтую выставу, зьвязаць яе з «Кодэксам» і паказаць працу мастака як працу чалавека, здольнага быць асьветнікам, навучаць. Так і паўстала гэтая ідэя. Я як куратар раскадаваў для сябе назву «ІllumiNATIONS» менавіта як «аздабленьне» тэкстаў. Слова «illuminare», дарэчы, сустракаецца яшчэ ў Дантэ ў «Боскай камэдыі», у той час мастакі адыгрывалі вялікую ролю: ня ўсе людзі маглі чытаць і дакладна разумець тэксты.

Перформанс Віктара Пятрова / скульптура Канстанціна Касцючэнкі

То бок Вашая куратарская канцэпцыя — гэта рэфлексія над роляй мастака ў грамадзтве як чалавека, які «асьвятляе» пэўны кавалак рэчаіснасьці й дае магчымасьць іншым больш дакладна штосьці ўбачыць і зразумець. Скажыце, як Вы лічыце, наколькі былі дасягнутыя Вашыя канцэптуальныя мэты, а таксама й практычныя, накшталт прэзэнтацыі беларускага мастацтва? Ці задаволеныя Вы? Ці штосьці магло б быць іначай?

Калі б Вы зьвярнуліся з гэтым пытаньнем да бюракрата, ён бы сказаў, а паколькі я адчуваю, што да творчага жыцьця таксама маю пэўнае дачыненьне, то такі адназначны адказ даць не магу.

 

Гэта й ёсьць самае цікавае: гэты зазор паміж Вашай пазыцыяй як творчай асобы й як арганізатара.

Там, дзе іскрыць.

 

Менавіта.

Вярнуся да папярэдняй тэмы. Для мяне кніга, як і для многіх, стала падручнікам жыцьця, а таксама падручнікам па арганізацыі прасторы, бо кніжнае выданьне — гэта таксама архітэктурная прастора. Архітэктура заўсёды будуецца на комплексе свабоды й абмежаваньняў. І фінансы, і геамэтрыя рэальнай прасторы, і асьвятленьне, і тэмпэратура паветра, пракладзеныя кабельныя сеткі ці не, ці ёсьць тэлефон і Wi-Fi і г. д., — усе гэтыя моманты складаюць тую сыстэму абмежаваньняў, у якой сёньня павінны працаваць вольналюбівыя і архітэктары, і мастакі, і куратары сучаснай выставы. Мы імкнуліся ў межах магчымага максымальна дасягнуць мэты, і мы дасягнулі. Хоць без памылак, пралікаў не абыйшлося, але гэта інфармацыя для прафэсіяналаў, чалавек збоку можа няправільна яе ўспрыняць. Хтосьці ўспрымае прапанаваны матэрыял вэрбальна, хтосьці невэрбальна, хтосьці праз абстракцыі — кожны глядач успрымае па-рознаму. Калі я зараз скажу, што пэўныя работы павінны быць на мэтар меншыя, то глядач можа падумаць: яны прамахнуліся з памерам. На адкрыцьці я быў у павільёне Італіі, дзе ўвогуле было цяжка перамяшчацца: у гэтым лябірынце экспанатаў, сярод той колькасьці наведвальнікаў работы было складана ўспрымаць і ў цэлым, і фрагмэнтарна.

Хачу сказаць, што ў асноўным найважнейшыя мэты былі дасягнутыя. А каб разьвівацца, вынікі мы яшчэ будзем аналізаваць, і не адзін дзень, і не адзін месяц, і не адзін год. На гэты момант я ўпэўнены толькі ў адным: у параўнаньні з 2005 годам (я не хачу нікога пакрыўдзіць, я з павагай стаўлюся да беларускага ўдзелу ў 2005 годзе) сёньняшні ўдзел мае значна большы патэнцыял для станоўчых наступстваў, для разьвіцьця, што магчыма праз дыскусію, праз абмеркаваньне. У гэтай экспазыцыі больш сэнсавых сувязяў, я б хацеў, каб зьвярталі ўвагу менавіта на іх. На Біенале ў Вэнэцыі кепскіх павільёнаў няма. Мне часам журналісты задаюць пытаньні: «А наш павільён ня быў самы горшы? Ці быў ён найлепшы?». Выставы такога ўзроўню спэцыялісту даюць калясальны аб’ём інфармацыі для рэфлексіі — той рэфлексіі, што ўплывае на разьвіцьцё мастацтва.

 

У чым, на Вашую думку, была асаблівасьць беларускага павільёну на Біенале?

Сытуацыя наступная: усе малююць алоўкамі адной фабрыкі, карыстаюцца папераю, інсталяцыі робяць з элемэнтаў, якія вырабляе прамысловасьць, уніфікаваная ўва ўсім сьвеце. Але заўсёды ёсьць штосьці, што адрозьнівае. Гэта, па-першае, нечаканая прэзэнтацыя.

 

І ў чым нечаканасьць беларускай прэзэнтацыі?

Напрыклад, ніхто не чакаў, што беларусы мысьляць ня толькі па-сучаснаму, але яны мысьляць так, як і ўвесь сьвет. Чакалі ўбачыць кансэрватызм…

Інсталяцыя Артура Клінава

Хацелі саламяных лялек? Хоць яны, дарэчы, можна сказаць, і прысутнічалі.

Гэта таксама пэўная гульня — калі працы Клінава разглядалі ледзь не як працы чалавека, які працягвае традыцыі беларускай сувэнірнай вытворчасьці. Ніколі ня быў мастацтвазнаўцам па сувэнірнай прамысловасьці. Я асабіста ніводнага моманту ня думаў пра гэта. Для мяне абраны Артурам матэрыял — матэрыял сьветланосны й зьвязаны з тэмаю. У тым жа Сярэднявеччы ілюмінаваныя выданьні заўсёды былі насычаныя бляскам. Я ўбачыў пэўную паралель з матэрыялам Артура Клінава, якога даўно ведаю. Сам быў сьведкам зьяўленьня гэтай тэндэнцыі ў ягонай творчасьці, калі мы зь вёскі Амэрыка на «жыгулях» першай мадэлі везьлі салому, зь якой ён на «6-й лініі» зрабіў адзін са сваіх першых саламяных аб’ектаў. Аб’екты Клінава акрамя ўнікальных аптычных якасьцяў валодаюць яшчэ й пахам. Прычым ня нейкай там парфумай альбо агідным пахам, але пахам прыроды. Гэтым, дарэчы, мы таксама адрозьніваліся: ніводны іншы аб’ект на Біенале ня меў такой якасьці.

 

А якія задачы Вы ставілі перад мастакамі? Як увогуле адбываўся адбор? Мастакі прэзэнтавалі свае праекты?

Было больш за 70 заявак на ўдзел у павільёне Рэспублікі Беларусь на Вэнэцыянскай біенале. Большасьць зь іх, на жаль, не адпавядала ўмовам, напрыклад, прапаноўвалася выкананьне нейкіх сымфанічных твораў, былі й работы наіўных мастакоў (хоць я й пазытыўна стаўлюся да гэтага мастацтва, яго варта паказваць). Шмат было заявак, дзе людзі проста дасылалі нейкія каталёгі.

 

Мастакі павінны былі заявіць пэўны праект — альбо свой удзел і потым ужо ствараць праект у адпаведнасьці з Вашай куратарскай канцэпцыяй?

Тут я не вызначаў ніякіх абмежаваньняў — як яны хацелі, так і рабілі. Я ўвесь час абмяркоўваў пытаньні з камісарам Натальляй Шаранговіч. Працавала група асыстэнтаў куратара, даволі значны калектыў паважаных мною людзей: гэта і Павал Вайніцкі, і Аляксандар Зіменка, і Кацярына Кёнігсбэрг, і Аляксандар Зінкевіч. Калектыў быў інтэрнацыянальны, Тамара Юбко, якая зьяўляецца грамадзянкай Італіі, таксама ўваходзіла ў склад групы асыстэнтаў куратара, і зь ёю мы праводзілі рэгулярныя кансультацыі. Для мяне асабіста надзвычай істотным момантаў быў адбор удзельнікаў, а таксама зьнітаванасьць гэтага выбару з асноўнай ідэяй канцэпцыі. Я лічу, што гэта быў самы галоўны складнік маёй работы ў якасьці куратара.

Жывапіс Віктара Пятрова

Прадстаўленыя творы былі адмыслова зробленыя пад Вашую канцэпцыю, так?

Большасьць зь іх. Акрамя жывапіснай работы Віктара Пятрова, вялікага, чатырохмэтровага палатна, якое калісьці было выстаўленае ў галерэі «6-я лінія». Такі выбар быў зроблены сьвядома, бо я паважаю дзейнасьць гэтага культурнага асяродка — галерэі «6-я лінія». І мне хацелася пры дапамозе гэтай пэрліны, работы Віктара Пятрова, паказаць, што той творчы асяродак — гэта актыўныя мастацкія практыкі й пэўны маніфэст беларускага сучаснага мастацтва. Віктар Пятроў зрабіў для адкрыцьця павільёну абсалютна новы пэрформанс, на маніторах ішлі запісы ягоных папярэдніх пэрформансаў. Усе астатнія творы былі новыя. Нават фільм Дзяніса Скварцова: хоць асноўны матэрыял і быў зьняты раней, адмыслова да Біенале Скварцоў зрабіў канчатковую вэрсію. Такім чынам, 99,9% экспанатаў былі створаныя менавіта да Біенале. Артур Клінаў выстаўляў сваю «Таемную вячэру» ў Менску, аднак калі параўнаць тое, што было паказана на Біенале й у Палацы мастацтваў, то ідэя ў абодвух твораў адна, але кампазыцыйна прадстаўленая на Біенале работа аказалася больш выверанай. Правільным рашэньнем было выкананьне работы ў Менску, у Вэнэцыі яна была зманціраваная. Першапачаткова плянавалася на месцы ствараць работу, але тут я як мэнэджэр магу сказаць, што адна няпэўнасьць можа прывесьці да іншых няпэўнасьцяў, зьвязаных з надвор’ем ці з чым заўгодна. Так што работа стваралася тут, у межах Акадэміі мастацтваў, разам з Артурам Клінавым над «Таемнай вячэрай» працавалі Андрэй Вераб’ёў і Павал Вайніцкі.

 

Як Вы бачыце далейшае разьвіцьцё «вэнэцыянскай гісторыі» для Беларусі? Ці будзе Беларусь удзельнічаць у наступнай Біенале? Ці зьбіраецеся Вы як ужо дасьведчаны куратар зноў узяцца за гэтую справу? Ці Вы, можа, бачыце кагосьці іншага ў ролі куратара?

Ад мяне гэта не залежыць. Адкажу вобразна: калісьці, як і ўсе выпускнікі Акадэміі, я з дыплёмам у руках пакідаў яе, думаючы, што ня хутка траплю сюды зноў. Абставіны гуляюць за нас і з намі. Ні ў якім разе ня стаўлю перад сабой задачы быць куратарам наступным разам. Лічу, што гэты досьвед павінны атрымліваць і іншыя людзі. Але самае галоўнае: тым людзям, якіх запросяць быць куратарамі, я гатовы дапамагчы ўсімі тымі ведамі, якія атрымаў.

 

Зразумела, што ў гэтай сытуацыі ня ўсё ад Вас залежыць, але скажыце, каго з прадстаўнікоў культурнага асяродзьдзя Беларусі Вы маглі б сабе ўявіць у ролі куратара?

Па-першае, я б у гэтай ролі хацеў бачыць прадстаўніка Рэспублікі Беларусь. Ішла дыскусія, што варта было б, можа, запрашаць замежных куратараў. На маю думку, беларускае мастацтва позна стартавала на падобных пляцоўках, аднак гэта не азначае, што яно ўвесь гэты час знаходзілася ў нейкай летаргіі, не разьвівалася й ня мае права на ўласнае выказваньне. У Беларусі дастаткова спэцыялістаў, якія даволі тонка ведаюць тое, што адбываецца ў культурным жыцьці. І гэтым людзям, у першую чаргу, неабходная прэзэнтацыя на такім узроўні. Запрашэньне замежных куратараў — гэта добра для інтэрнацыянальных праектаў. Такія праекты я магу толькі падтрымаць. Але ўдзелу й у 2005-м, і ў гэтым годзе яшчэ не дастаткова для таго, каб распавесьці пра нашае бачаньне сьвету. Гэта можа зрабіць толькі той чалавек, які валодае інфармацыяй зьсярэдзіны. Гэта вынікае й з нашых сёньняшніх умоваў: інфармацыі пра сучаснае мастацтва недастаткова. Ёсьць людзі — носьбіты гэтай інфармацыі, гэта жыхары гэтай краіны. Чалавеку звонку цяжка паглыбіцца й у атмасфэру. Адна галерэя, адзін часопіс, адзіная акадэмія, адзін кабінэт не даюць уяўленьня пра тое, што тут адбываецца. Калі гэтае інфармацыйнае поле будзе больш насычаным, тады маё меркаваньне зьменіцца, будзе ня важна, адкуль куратар — зь Беларусі ці з-за мяжы. На сёньняшні дзень, на маю думку, куратарам павінен быць чалавек, які найбольш поўна валодае інфармацыяй пра тыя працэсы, што адбываюцца ў сучасным мастацтве краіны.

Відэа Дзяніса Скварцова

Можна сказаць, што такія праекты будуць своеасаблівым каталізатарам для тых людзей у Беларусі, якія валодаюць інфармацыяй, каб яны гэтай інфармацыяй дзяліліся?

Гэта я магу назваць адной са сваіх асноўных мэтаў, менавіта інфармацыйны прарыў і садзейнічаньне інфармацыйнаму насычэньню ў галіне мастацтва Беларусі.

 

Скажыце, калі ласка, наколькі важна для Вас было прадставіць беларускі павільён унутры краіны, расказаць у Беларусі, што там адбываецца?

Праца па асьвятленьні гэтай падзеі, як і сама Біенале, працягваецца й па сёньняшні дзень. У першую чаргу, гэта шматлікія інтэрвію для беларускіх і замежных сродкаў масавай інфармацыі. Замежныя журналісты вельмі цікавяцца тым, што Беларусь аднавіла свой удзел у Біенале. У Беларусі на дадзены момант таксама ідзе вельмі маштабнае прадстаўленьне дзейнасьці павільёну — і праз СМІ, і праз сустрэчы, студэнты вельмі цікавяцца, напрыклад. Заплянаваныя й канфэрэнцыі, зараз у друку знаходзіцца дзьвюхмоўны каталёг, на расейскай і ангельскай мовах. І самае важнае, калі Біенале завершыць сваю працу, экспазыцыя будзе паказаная тут, у Беларусі. Цалкам у тым выглядзе, як у Вэнэцыі, зрабіць гэта немагчыма, бо мы ня можам пабудаваць менавіта такі будынак, будзем шукаць падобны. І, на жаль, ня ўсе экспанаты лёгка можна перавезьці. Хвалююся, як, напрыклад, давезьці ў непашкоджаным выглядзе работу Клінава. У выпадку з такімі выставамі, як Біенале, часта не прадугледжаны паўторны мантаж экспанатаў. Але мы працуем над тым, каб паказаць экспазыцыю тут для нашай нацыянальнай дыскусіі. Нічога схавана ня будзе.

Выдатныя заключныя словы для нашай гутаркі.

 

/ фота:  Андрэй Дурэйка

/ © «pARTisan» № 15 / 2011

 


_______
Читать по теме:
_______